Lijstjestijd: indrukwekkende vrouwelijke personages

Toen young adult / sciencefiction / allround auteur Neil Gaiman gevraagd werd hoe het toch kon dat hij als man zulke overtuigende vrouwelijke personages wist te creëren, antwoordde hij: ik schrijf altijd vanuit de radicale gedachte dat vrouwen mensen zijn. Helaas is nog niet iedere auteur rijp voor die radicaliteit, maar ach, er is op dit blog wel genoeg gemopperd voor een jaar. Het is de tijd van verzoening en vergeving en daarom: een lijstje indrukwekkende vrouwelijke karakters, niet noodzakelijkerwijs uit 2015, maar wel in dit jaar ge- of herlezen. Ter inspiratie.

Noenka in Over de gekte van een vrouw van Astrid Roemer

De Lezeres was juist Astrid Roemer aan het herlezen toen ze deze maand de prestigieuze P.C. Hooftprijs kreeg toegekend (o kosmisch toeval!). Een terechte bekroning want Roemer is een unieke figuur in de Nederlandse letteren. Niet alleen ontleedde ze de recente geschiedenis van Suriname en de verknooptheid daarvan met het koloniale verleden in haar trilogie, in 2002 verzameld als Roemers drieling, ze schreef ook op magnifieke wijze over vrouwelijke (postkoloniale) subjectiviteit in zowel haar proza als poëzie.

Daarom open ik met Noenka, het hoofdpersonage uit Over de gekte van een vrouw (1982). Gek gemaakt door haar omgeving (haar agressieve man Louis voorop), die haar continu probeert in te tomen, blijft Noenka op zoek naar een eigen stem. Ze onderzoekt én ondergaat wat het betekent om een zwarte vrouw in Suriname te zijn en ontdekt haar seksualiteit, niet alleen bij Louis (bij wie ze aan vaginisme lijdt) en Ramses, maar ook bij Gabriëlle. Ja, ze belandt in een psychiatrische inrichting nadat ze haar pijn met pillen en drank heeft geprobeerd te stillen, maar ze geeft de controle over haar leven niet op: de roman is haar biografie, door Noenka zelf geschreven in de inrichting. Ook die biografie weigert zich te laten vatten in een vast narratief; ze is opgetekend in de fragmentarische en poëtische stijl die Roemer zo eigen is.

Elizabeth Costello in Elizabeth Costello van John Coetzee

Ook Coetzee heeft begrepen dat vrouwen mensen zijn. Ga even na, hoeveel mannelijke auteurs zijn er die vrouwelijke hoofdpersonen kiezen* voor hun romans? Niet veel, en de teller daalt verder wanneer het gaat over vrouwelijke personages van (je mag het eigenlijk sinds de seventies niet meer zeggen van neerlandici) vlees en bloed. En het wordt al helemaal een droevige bedoening wanneer het gaat om boeken waarin een vrouwelijke hoofdpersoon wordt neergezet als een vanzelfsprekend intelligent en intellectueel mens – maar gelukkig vormt Elizabeth Costello een uitzondering. Een personage dat denkt over schrijverschap, Afrikaanse politiek, ethische kwesties (en niet alleen over moederschap, de natuur en feminisme) en wiens redeneringen, overwegingen en heroverwegingen volkomen serieus worden genomen en niet exclusief in de context van haar vrouw-zijn geplaatst – zoals dat hoort bij mensen. Wat een boek.

Het meisje in Als je een meisje bent van Maartje Smits

In Als je een meisje bent (2015), het poëziedebuut van Maartje Smits, gaat een meisje shoppen, praat ze met haar therapeut over een eetstoornis, leest ze hoe ze haar lijf bikiniklaar moet maken en steekt een jongen zijn penis naar haar uit. De bundel is ‘een gebruiksaanwijzing voor meisjes (m/v), alsook de definitieve omhelzing en tegelijkertijd het afscheid van het meisje’, aldus het omslag. Gelukkig weet je na het lezen van de bundel niet hoe het moet, een vrouw worden, maar heeft het meerstemmig meisje je het web van verwachtingen over het meisje- en vrouw-zijn laten zien en er zachtjes aan getornd.

DE DERDE GOLF

boven de gootsteen hangen de borsten die ik zou willen hebben
voorgevormde deksels tepelloos gebied
een stranddag druipt af
vocht glibberig plafond

ik had een broekje zonder schaamhaar aan
waterresistant gold voor al het vloeibare
een lipje splitte de zee en ik (padded)
dreef mijn borsten hoger en hoger

Uit: Maartje Smits, Als je een meisje bent. (De Harmonie, 2015)

Nedra Berland in Light Years van James Salter

Het overlijden van James Salter op 20 juli dit jaar was aanleiding om zijn beste roman weer eens te lezen. Salter staat bekend als mannenschrijver (ooit gaf Tommy Wieringa toe een keukenweegschaal te hebben gekocht alleen omdat-ie van het merk Salter was) maar in tegenstelling tot een testosteronauteur als Hemingway is Salter geen misogyn. Op onnadrukkelijke wijze is Nedra het hoofdpersonage van Light Years (1975) en de psychologische verfijning waarmee hij haar tekent is verbluffend én vooruitstrevend.

De rolverdeling binnen het upper middle class huwelijk van Nedra en haar man Viri is naar hun beider tevredenheid onwankelbaar traditioneel: Viri brengt als architect het geld binnen om hun idyllische huis net buiten New York te bekostigen, terwijl Nedra hun huiselijk leven tot in de haarvaten perfectioneert. Haar warmte, goede smaak en ongrijpbare schoonheid bedwelmen iedereen, van haar echtgenoot en twee dochters tot elke gast die aan komt schuiven bij een van de vele copieuze diners die ze verzorgt.

Ik hoor u denken: dat lijkt de ultieme mannenfantasie! Toch verdient ze een plek op dit lijstje, Nedra denkt en handelt namelijk totaal onafhankelijk. Ergens in de roman noemt een andere vrouw haar egoïstisch, en dat klinkt niet voor niets jaloers. Nedra ontleent haar kracht aan het feit dat ze verwachtingen van het leven heeft en niet bang is om voor de inlossing daarvan risico’s te nemen. Ze begint een affaire met huisvriend Jivan (bijzonder is dat de vertelinstantie op geen enkele manier een moreel oordeel velt over haar overspel, hij lijkt haar het egocentrische genot te gunnen) en wanneer ze inziet dat de geest uit haar huwelijk is, besluit zíj te scheiden. Op een vanzelfsprekende manier aanvaardt ze dat keuzes consequenties hebben en neemt ze. Bij alledaagse en grote beslissingen vraag ik me nog vaak af: wat zou Nedra doen?

Isabel bij Ogden Nash en Natalie Merchant

Ogden Nash kennen we allemaal van de onsterfelijke regels ‘Candy is dandy, but liquor is quicker’. Dat rijmt en het is nog waar ook. Nash schreef tevens hilarische kindergedichten die gebundeld zijn onder de titel The bad Parents’ Garden of Verse (1936). In ‘The Adventures of Isabel’ maken we kennis met een meisje dat wel weet wat je moet doen als er beren op de weg zijn:

Isabel, Isabel, didn’t worry.
Isabel didn’t scream or scurry.
She washed her hands and she straightened her hair up,
Then Isabel quietly ate the bear up

Isabel ontmoet naast die beer ook nog een afstotelijke heks en een imposante reus. Maar Isabel wordt niet boos, ze gaat niet gillen en ze zet ‘t niet op een lopen. ‘Isabel continued self-reliant’. Isabel verandert de heks in een gezond glaasje melk. De reus die dreigt haar botten tot pulp te vermalen, verliest zijn hoofd onder haar hakbijltje.

Ik ontmoette Isabel niet via de literatuur maar via de popmuziek. Op het dubbelalbum Leave Your Sleep zette Natalie Merchant veelal vergeten negentiende- en vroeg twintigste-eeuwse kinderpoëzie op muziek, waaronder dus dit gedicht van Nash. De stem van Merchant is net als die Victoriaanse kinderliteratuur een universum op zich: stoïcijns, kalm, in staat een geheim te bewaren en toch zinderend. Een stem met een androgyne kwaliteit en misschien vind ik dat bijna altijd de mooiste vrouwenstemmen. Als er niemand in de buurt is dan zet ik Leave Your Sleep op en dans ik op één been door de kamer op de fiddle waarmee ‘The Adventures of Isabel’ inzet. Dan weet ik weer hoe het leven geleefd moet worden. Poets je schoenen, flos je tanden, was je handen en borstel je haar uit je gezicht. En dan hak je gewoon die beer in de pan.

Mary Berry en Monica Galetti in The Great British Bake-Off en Masterchef

Dan nog een eervolle vermelding voor niet-fictionele personages, twee vrouwen op tv: Mary Berry (geen artiestennaam) en Monica Galetti, juryleden van respectievelijk The Great British Bake-Off en Masterchef: the Professionals. Het food-obsessed landschap van BBC 2 kan soms erg overdadig en karikaturaal-onherbergzaam zijn, maar deze twee vrouwen maken alles weer goed.

Terwijl Mary Berry’s mede-jurylid Paul Hollywood vooral lijkt te hopen dat de baksels van de kandidaten enorm mislukken zodat hij er dan weer uit kan springen als meesterbakker, staat Mary bejaard en bedaard oprecht te genieten van alle taarten en koekjes en is ze altijd bereid tot kundig commentaar als er iets is aangebrand of niet goed opgesteven.

In de Bake-Off-tent is er nog een mooi evenwicht tussen M en V, maar de wereld van de professionele chefs blijkt a man’s man’s man’s world. Geen wonder dat als er eens een vrouw opduikt, zoals Monica, ze al snel de reputatie krijgt heel streng te zijn. Of zoals een van de kandidaten van dit jaar, Danilo (in het dagelijks leven hoofdchef van de Italiaanse ambassadeur), het verwoordde: “She should smile more! She looks very good when she smiles.” Monica geeft nog eens een klein glimlachje en blijft professioneel.

Ook indrukwekkende vrouwelijke personages ontmoet in boek, film, serie, theater of lied? Mail het de Lezeres en we voegen het toe op de lijst! lezeresdesvaderlands@gmail.com

*Kiezen, door de muze ingefluisterd krijgen, doorhalen wat niet van toepassing is

Advertenties